درس‌های کارگران کیان‌تایر برای فعالین بی‌خشونت

علی تهرانی*

مرکز مطالعات بی خشونت

سقوط دیوار برلین عکس‌های قشنگی خلق کرد اما از یاد نبریم که این سقوط از صحن کشتی‌سازی گنداسک آغاز شد. این جمله‌ را لِخ والسا، از رهبران جنبش کارگری و مبارزات بی‌خشونت لسهتان، وقتی گفت که سایه‌ی شوم دیکتاتوری شوروی از سر اروپای شرقی کم شده بود. اما برق‌کار سی و شش ساله لهستانی وقتی چهاردم ماه اوت ۱۹۸۰ از حصارهای کشتی‌سازی لنینِ شهر گدانسک در شمال لهستان به داخل صحن کارخانه پرید تا به بقیه بگوید چطور باید اعتصاب کنند روح‌اش هم از عواقب کاراش خبر نداشت. او و همقطاران‌اش فکراش را هم نمی‌کردند که زنجیره‌ی اتفاقی که از آن کشتی‌سازی شروع می‌شود طومار سلطه‌ی رژیم کمونیستی شوروی را نه تنها در لهستان که در کل اروپای شرقی در هم پیچد و البته کمی بعد دیوار برلین را هم بتوان تنها در آلبوم عکس‌ها پیدا کرد. کمتر کارشناسی در حوزه علوم‌سیاسی را می‌توان یافت که بتواند در قدرت جنبش‌های کارگری در تغییرات اجتماعی و سیاسی جوامع اقراق کند.

مطالعه کنش‌های متعددی که با محوریت مطالبات صنفی کارگران در چند ماه اخیر شکل گرفته است، از دگردیسی و نوعی تکامل در این کنش‌ها حکایت دارد. بی‌تردید اعتبار این تکامل را باید به فعالین هوشیار و باانگیزه‌‌ی جنبش کارگری داد که با درس گرفتن از تجربیات سایر فعالین و واحدهای تولیدی در تکامل و افزایش ضریب تاثیر کنش‌های بی‌خشونت کارگری تلاش کرده‌اند.

یکی از ویژگی‌های مهم کنش‌های کارگری در ایران عدم پیوستگی این کنش‌ها در یک قالب استراتژیک است که با توجه به نبود زیرساخت فراگیر صنفی و نیز فقدان شبکه‌های غیر دولتی که کارگران واحدهای صنفی مختلف را به هم مربوط کند قابل توضیح است. با این همه تکامل ‌کنش‌های کارگری ظرف چند ماه گذشته غیرقابل کتمان است. نمونه‌های خوبی از تلاش‌های صنفی کارگران وجود دارد که بی‌تردید یکی از درس‌آموزترین این تلاش‌ها، کنش‌های پیگیر، متفکرانه و هدفمند کارگران کارخانه لاستیک‌سازی کیان‌تایر است. این کارخانه با نام رسمی لاستیک البرز شناخته می‌شود.

آغاز، اعتراض و اعتراض

 کارخانه کیان‌تایر در سال ۱۳۳۹ به بهره‌برداری رسید، قبل از انقلاب خصوصی شد و مدیریت‌های متفاوتی را تجربه کرد. پس از انقلاب مصادره شد و تحت پوشش سازمان صنایع ملی ایران قرار گرفت. سال‌ها به تولید لاستیک ادامه داد اما آتش تغییر و تحولات سال‌های اخیر در مالکیت و مدیریت کارخانه دامن کارگران را نیز گرفت. در سال ۷۶، با ۱۷۸ میلیارد ریال فروش، کیان‌تایر در رتبه شصت و هشتم فهرست صد شرکت برتر کشور قرار داشت. همین شرکت در سال ۸۳ در لیست سیاه بورس بود. در خرداد ۸۷ گفته شد لاستیک البرز در لیست شرکتهایی است که به دلیل ضرردهی تا پایان شهریور ماه احتمال حذف از بازار بورس را دارند. در حالی دغدغه‌های معیشتی و امنیت شغلی برای ۱۲۰۰ کارگر آن جدی می‌شد که شرایط کار در کارخانه هم آسان نبود. بیشتر دستگاههای آن متعلق به همان دوران اولیه راهاندازی شرکت بود. در سالنهای این شرکت بوی پختگی لاستیک و گرمای زیاد غیرقابل تحمل بود و تنفس در آن دشوار. تهویه و نور مناسبی وجود نداشت در عوض لیست بلندی از استانداردهای بهداشتی وجود داشت که رعایت نمی‌شد. شدت کار و سنگینی کار به حدی بالا بود که کارگران برای جلوگیری از آسیبهای احتمالی کمر و ستون فقرات خود از کمربند وزنه برداری استفاده میکردند. کنه بودن دستگاه‌های لاستیک‌زنی احتمال حوادث کار با آنها را به شدت بالامیبرد. کارگران روزمزد جایگزین با تجربه‌ها شدند و عذر قدیمی‌ترها خواسته شد.

از بهمن سال ۸۶ اعتراضات و اعتصاب کارگران این واحد آغاز شد. این کارگران در هفته اول بهمن دست از کار کشیده و در محل کارخانه متحصن شدند. کارگران دلیل این اعتصاب شبانه روزی را پرداخت نشدن چهار ماه حقوق و مزایا و نامشخص بودن آینده شغلی خود اعلام کرده بودند. از همان موقع هم کارگران کیان‌تایر در کنش‌هاشان خلاقیت داشتند: بیست نفر از کارگران با پوششی شبیه به کفن در بالای اتاقک نگهبانی کارخانه مستقر شده بودند و در دست خود پلاکاردهایی داشتند که بر روی آن شعارهایشان را نوشته بودند. شعارهای این دوره به موضوع خاصی اشاره نمی‌کند بلکه به دنبال عدالت برای کارگران است.

خصوصی‌سازی مرحله‌ی بود که نام داور شرفی را وارد قاموس کیان‌تایر یا همان لاستیک البرز کرد. دبیر وقت خانه کارگر اسلام شهر، مشکل کارخانه کیانتایر را خصوصیسازی آن اعلام کرد. وعده‌ها داده شد و کارگران متعرض به سر کار برگشتند اما وعده‌ها تحقق پیدا نکرد. بییست وچهارم فروردین ۷۸ نقطه عطفی در اعتراضات این کارگران بود. پس از اعتصابهای زیاد در زمستان قبل از آن به علت به تعویق افتادن شش ماه حقوق و عیدی آنها بیست و چهارم فروردین ماه با آتش زدن ضایعات و با سر دادن شعار اعتراض خود را نشان دادند. از همه مهمتر کنشی موثر و پرسر و صدایی بود که هم پای پلیس ضد شورش را نیز به این کارخانه باز کرد. کارگران جاده اسلامشهر- تهران را به مدت ۸ ساعت به طور کامل بستند. اعتراضات پیگیر کارگران سرانجام موثر افتاد و در پی آن کارفرمای این کارخانه خلع ید شد و از آن زمان تاکنون اداره آن در اختیار سازمان حمایت از صنایع قرار دارد.

دور اخیر اعترضات کیان‌تایر

 دور اخیر اعتراضات کارگران کیان‌تایر از یازده تیرماه امسال و به در پی شایعاتی مبنی به واگذاری کارخانه به کارفرمای سابق، داور شرفی، آغاز شد. در کنش روز یازده تیرماه صدها کارگر این کارخانه با دست کشیدن از کار در صحن کارخانه تجمع کردند و با  آتش زدن لاستیک در محوطه درونی کارخانه اعتراض خود را نشان دادند. دود ناشی از سوختن لاستیک‌ها به قدری بود که از جاده اسلام‌شهر قابل رویت بود و بعد از تجمع کارگران، ماشین‌های آتش‌نشانی در محل حاضر شدند. به دنبال این اقدام اعتراضی از سوی کارگران، مسئولین شورای تامین استان در محل حاضر شدند و به دنبال مذاکراتی که صورت گرفت کارگران به تجمع خود پایان دادند. مطالبه‌ی اصلی گارگران در این مرحله باز نگشتن کارفرمای سابق، شرفی، به کارخانه بود. در پی انحلال شورای کار که متشکل از نماینده کارگران بود و معرفی مدیرعامل جدید کارگران در بیست و ششم تیرماه کنش‌های‌ اعتصاب یک‌روزه، تجمع و آتش‌زدن لاستیک برای جلب توجه از بیرون کارخانه را تکرار کردند. کارگران همچنین از ورود کارفرمای قبلی به کارخانه جلوگیری کردند. تجمع بعدی کارگران چهار روز بعد و در برابر ساختمان وزارت صنایع درتهران بود. این کنش‌ پا را یک قدم از کنش‌ تجمع فراتر نهاد و با ورود به ساختمان صنایع به صورتی مختصر و کمرنگ کنشی از نوع اخلال و مداخله را به نمایش گذاشت. همین چرخش ساده و بالا بردن سطح فشار، مسوولین وزارت صنایع را که در ابتدا به مذاکره راضی نبودند مجبور کرد تا در محل مسجد این وزارتخانه با نماینده کارگران دیدار و مذاکره کنند. البته، پاسخ مسوولین بسیار دلسرد کننده بود و نماینده‌ی کارگران بدون هیچ توافقی مسجد وزارت صنایع را ترک کردند. اما، این پایان تلاش‌های سی تیر کارگران کیان‌تایر نبود. در کنشی موازی نمایندگان کارگران در بخشداری چهاردانگه نیز مشغول مذاکره و رایزنی بودند. یکی از اهرم‌های فشاری که کارگران در مذاکرات خود با مسوولین بخشداری و وزارت صنایع به کار بردند، تهدید جدی به کنش راه‌بندان یا مسدود کردن جاده اسلام‌شهر بود که از مصدایق مهم کنش‌های بی‌خشونت در فضاهای عمومی است. سابقه آنچه که در گذشته انجام شده بود تهدید کارگران را جدی‌تر نشان می‌داد.

خشونت‌پرهیزی، ساختن فرصت‌هاست

اما آنچه مبارزات کارگران کیان‌تایر را از بسیاری از کمپین‌های دیگر در جنبش کارگری جدا می‌کند قدرت ریسک‌پذیری بالا و شناسایی کنش‌های مناسب و موثر است که حتی در مهمترین اعتراض بی‌خشونت سال‌های اخیر ایران یعنی جنبش سبز خلا آن به شدت احساس می‌شد. گروهی متشکل از پانصد کارگر این واحد تولیدی از ساعت نه صبح روزششم مردادماه در مقابل بیت رهبری دست به تجمع زدند. انتخاب محل و نحوه کنش‌ بی‌خشونت از مهمترین وظایف رهبری این مبارزات است و انتخاب بیت رهبری برای نشان دادن این موضوع نشان از دقت رهبری این کمپین کارگری است. طبق گرازش وب‌سایت اتحادیه آزاد کارگران مسئولین دفتر بیت رهبری با دیدن تجمع کارگران از نماینده های آنان برای حضور در داخل دفتر دعوت کردند و و از کارگران خواستند که به تجمع خود پایان دهند و در پارک نزدیک آنجا منتظر بمانند. اما کارگران به تجمع خود در همان محل ادامه دادند. هم‌زمان گروهی از کارگران اجازه خارج کردن لاستیک‌های انبار را ندادند که در واقع عدم همکاری و ایجاد اخلال در کار مدیریت جدید کارخانه و اعمال قدرت کارگران در محیط کارخانه بود. کارگران کیان‌تایر به خوبی می‌دانند مدیریی که فرمان‌اش اجرا نشود قدرتی ندارد. گروهی از کارگران گزارش دادند که فرماندار اسلامشهر در خیابان ابوریحان خود را به کارگران معترض کیان‌تایر رساند و با حضور در جمع آنان اعلام کرد: «من برای رسیدگی به خواست شما همین الان عازم استانداری تهران هستم، در آنجا کاری خواهم کرد که وضعیت به منوال سابق بازگردد و مسئله واگذاری کارخانه به مالک قبلی ملغی شود» تا کارگران را از تجمع دربرابر بیت رهبری منصرف  کند اما کارگران به تظاهرات خود به سوی بیت که از پارک دوازده فرودین آغاز شده بود ادامه دادند. در جریان این کنش عکس‌‌هایی که کارگران از تجمع گرفته بودند و دوربین‌های آنها توقیف شد اما آنها با وعده مساعد بیت رهبری این تجمع را به پایان رساندند. تلاش نیروهای امنیتی برای عدم پوشش اخبار مربوط به تجمع در برابر بیت رهبری به سبب نگرانی از فراگیر شدن این گونه تجمع‌های کارگری در برابر بیت رهبری کاملا قابل توضیح است به همان اندازه که انتخاب مکان تجمع از سوی سازمان‌دهندگان این اعتراض تحسین‌شدنی است.

اتحاد و برنامه‌ریزی

ادامه‌ی کشمش‌ها کارگران را در سیزده شهریورماه به مقابل نهاد ریاست جمهوری کشاند که احتمال تهدید شدن کارگران برای عدم تکرار تجمع در برابر بیت را زیاد می‌کند. دقت به این نکته هم ضروری است که دوازده مردادماه تجمعی از سوی کارگران در صحن کارخانه سازمان‌داده شد. متعاقب این تجمع درگیری مختصری میان کارگران و ماموری که تلاش می‌کرد از صورت کارگران فیلم بگیرد پیش آمد. که در جریان‌ آن پنج کارگر سازمان‌دهنده که عضو شورای نمایندگی کارگران نیز هستند و در مذاکرات نقش مهمی را ایفا کردند دستگیر شدند. اما این نکته نیز از منظر مبارزات بی‌خشونت بسیار درس‌آموز است که کنش تجمع دو روز متوالی در برابر بخشداری از سوی سایر کارگران دنبال شد تا همکاران بازداشتی‌شان سرانجام آزاد شدند. و به این ترتیب کارگران کیان‌تایر نشان دادند از سه اصل اتحاد، برنامه‌ریزی و حفظ انضباط مبارزات بی‌خشونت، دست‌کم در اتحاد نمونه‌ی خوبی هستند.

هفده شهریورماه قرار بود جلسه‌ای در وزارت صنایع برگزار شود تا به وضعیت کارخانه و مطالبات کارگران رسیدگی شود. رهبری کارگران تصمیم گرفت تا همزمان با مذاکرات از اهرم فشار کنش‌های بی‌خشونت نیز استفاده کند و به همین منظور تجمعی در ساعت هفت و سی دقیقه‌ی صبح در برابر ساختمان وزارت صنایع سازمان‌دهی شد. این تجمع نیز به شعار علیه کارفرمای جدید و عدم مسوولیت‌پذیری وزارت صنایع بسنده نکرد بلکه کارگران وارد ساختمان وزارتخانه شدند و بار دیگر ساختمان وزارتخانه را به صورت بی‌خشونت تصرف کردند. کارگران علاوه بر آن جلوی خروج معاون روابط کار وزارت کار را که چند بار تلاش کرد به دور از چشم کارگران از ساختمان وزارتخانه خارج شود را نیز گرفتند.

دشمن‌ات را بشناس، خودات را بشناس، پیروزی با تواست

این بار حاصل کار مذاکرات با وزارت صنایع کاملا با گذشته متفاوت بود. در حالی که در جلسه‌ی سی‌ام تیرماه یکی از اعضای هیات اجرایی سازمان حمایت از صنایع از طرف وزارت صنایع به نماینده کارگران گفته بود: «ما برای اداره کارخانه تاکنون پنجاه میلیارد تومان هزینه کرده‌ایم و واگذاری کارخانه نیز ربطی به ما ندارد و اگر شما شرفی را به عنوان کارفرما قبول ندارید بروید قوه قضائیه شکایت کنید.» در این جلسه مسوولین وزارت صنایع سه مطالبه اصلی کارگران پذیرفتند. این سه مطالبه عبارت بود از : یک- واگذاری کارخانه به مالک قبلی آن متوقف شود. دو- تا زمان استقرار هیات اجرایی سازمان حمایت از صنایع در کارخانه، یک هیات چهار نفره متشکل از دو تن از مدیران فعلی کارخانه و  دو نفر از سازمان حمایت از صنایع، مسوولیت اداره کارخانه را بر عهده  بگیرند. سوم- هیات اجرایی سازمان حمایت از صنایع حداکثر تا پنجم مهر ماه در کارخانه مستقر خواهد شد و همچون سال‌های گذشته کارخانه را اداره خواهد کرد.

در روزهای بعد همچنان برخی از مسوولین از امضای حکم مدیر جدید امتناع می‌کردند اما پیگیری کارگران نیز ادامه داشت. کارگران کیان‌تایر صبح ۲۵ شهریورماه برای تصمیم گیری جهت برگزاری یک تجمع اعتراضی بزرگ در مقابل وزارت کار، اقدام به بر پائی مجمع عمومی در سالن غذاخوری کارخانه کردند که از بزرگترین‌ مجمع‌های کارگری کیان‌تایر بود. در حین برگزاری این مجمع، حکم یکی از مدیران کارخانه به دفتر کارخانه فکس شد. در این حکم مدیر مورد توافق در جلسه هفده شهریور ماه برای راه‌اندازی تولید و حل و فصل امور جاری از سوی دبیر حمایت از صنایع معرفی شد.

هر چند برای هر نتیجه‌گیریی درباره تاثیرات عملی این مذاکرات و قول‌های مسوولین وزارت صنایع باید چند بیشتر صبر کرد و شاخص‌های عملی را برای اندازه‌گیری میزان موفقیت این کنش‌ها به کار بست. اما تا به این جای کار نیز با استانداردهای صحبت‌های مسوولین وزارت صنایع و تغییر دولت می‌توان به نتیجه کار کارگران امیدوار بود که البته نتیجه مستقیم برنامه‌ریزی و اتحاد کارگران کیان‌تایر است.

شعارهای روشن و هدفمند

شعارهای کارگران با محوریت مطالبات آنها طراحی شد که هدف اصلی آن دارو شرفی، کارفرمای سابق، و هدف فرعی آن حامیان این واگذاری در وزارت صنایع است. شعارهایی مانند: شرفی چپاول می‌کند، صنایع حمایت می‌کند!، خان بیگی(رییس سازمان حمایت از صنایع) حیا کن، شرفی را رها کن! در همین راستا داده می‌شد. همچین یادآوری فساد در دوره شرفی و آنچه به گفته برخی تلاش عمدی وی برای ورشکستگی کارخانه خوانده شده در شعارها دیده می‌شود. بسیاری از کارگران معتقداند کارفرمای قبلی برای تغییر کاربری و فروش زمین کارخانه که جنوب آزادراه آزادگان و در حاشیه جنوبی تهران قرار دارد، دو سال کارخانه را در سال‌های ۸۶ و ۸۷ ضررده نشان داده است. برخی کارگران ارزش زمین کارخانه را بیش از هزار میلیارد تومان می‌دانند. در این راستا شعارهایی مانند : تا خون در رگ ماست، البرز خانه ماست! و  برای حفظ البرز بریده باد دست دزد! در برنامه شعارهای این کارگران گنجانده شد.

بنا بر اظهار کارگران کیان‌تایر علی‌رغم گذشت حدود چهار سال از خلع ید مالک قبلی این کارخانه، مبلغ ۳۰۰ میلیون تومان از موجودی صندوق کارگران همچنان در اختیار وی است و در طول این مدت آنان موفق به باز پس گیری آن نشده‌اند.

تلاش‌ها در دیگر سو

برای بررسی همه جانبه‌ی این سری کنش‌های پیگیر از سوی کارگران باید به تلاش‌هایی که از سوی مسوولین سازمان حمایت از صنایع و شرفی مالک قبلی کارخانه برای از بین بردن اتحاد میان کارگران که نقطه‌ی قوت این کنش‌ها بوده است اشاره کرد.

نقطه قوت کارگران کیان‌تایر اتحاد آنها ست که در تجمع آنها برای آزادی پنج همکارشان در برابر بخشداری تبلور پیدا کرد. این تجمع در دو روز و با کنش مکمل مذاکره ادامه پیدا کرد تا این که سرانجام پنج نفر آزاد شدند. طبق معمول همه صاحبان قدرت توزیع امکانات مالی و وعده‌های اقتصادی از مهمترین تکنیک‌های تخریب اتحاد و ایجاد تفرقه است. در نمونه‌ی مبارزات کارگران کارخانه کیان‌تایر وعده سبد کالای دویست هزارتومانی به کارگران از این جمله است. در تلاشی دیگر، روز ۲۹ تیرماه، از طرف شرفی کارفرمای سابق یک کامیون پر از گوسفند زنده نیز به کارخانه فرستاده شد تا گوشت آن بین کارگران تقسیم شود و خود او نیز بتواند به این بهانه وارد کارخانه شود. اما کارگران با هوشیاری کامیون گوسفند را پس فرستادند و در عوض کنش سی تیر را که تجمع اول در برابر و سپس داخل وزات صنایع بود را پیگیری کردند که برگ مهمی در دفتر مبارزات کارگران این کارخانه را ورق زد.

آسیب‌شناسی

کارشناسان مبارزات بی‌خشونت سه عامل را در مبارزات بی‌خشونت شرط پیروزی می‌دانند: اتحاد، برنامه‌ریزی و حفظ انضباط مبارزات‌ بی‌خشونت. درباره برنامه‌ریزی و اتحاد کارگران کیان‌تایر به تفصیل سخن گفتیم. اما شاید اگر بخواهیم نقادانه این کنش‌ها را بررسی کنیم، نقطه ضعف این کنش‌ها در حفظ انضباط مبارزات بی‌خشونت است که البته به صورت عمومی در جنبش‌های کارگری از سخت‌ترین بخش‌های کار است. کنش‌های تصرف که در مثال کارگران کیان‌تایر دوباره به وقوع پیوست می‌تواند به راحتی از مرز مبارزات بی‌خشونت عبور کنند و بهانه را به دست نیروهای سرکوبگر بدهند که البته در این نمونه شاهدی دال بر این موضوع وجود ندارد. اما در برخورد دیگر، درگیری کارگران با مامور انتظامی در دوازده مردادماه که قصد داشت از صورت این کارگران با هدف ارعاب فیلم بگیرد و سوزاندن دوربین او می‌توانست عواقب جدی‌ای برای کمپین کارگران کیان‌تایر داشته باشد و آنها را در موضع ضعف قرار دهد. از دیگر ایراداتی که به کمپین این کارگران به صورت اخض و کل مبارزات کارگری ایران به صورت اعم وارد است ضعف ارتباط رسانه‌ی آنهاست. این ضعف در بسیاری موارد از آنجا که مطالبه را از سیاسی‌شدن دور نگه می‌دارد می‌تواند نقطه‌ی قوتی باشد اما تاثیر رسانه و افکار عمومی در مبارزات بی‌خشونت به ویژه زمانی که نیروهای سرکوبگر انگیزه کافی برای سرکوب داشته باشد بسیار تعیین‌کننده و سرنوشت‌ساز است.


*علی تهرانی روزنامه نگار و پژوهشگر در حوزه خشونت پرهیزی است

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *