نور علی تابنده سرسلسله دراویش گنابادی

بررسی آراء و اندیشه های رهبران اقلیت ها در ایران از منظر خشونت پرهیزی

نور علی تابنده سرسلسله دراویش گنابادی

پژمان تهوری

مقدمه

جامعه متکثر ایران، برخلاف جریان حاکم بر آن، جامعه ای صلح طلب است که می توان آن را الگوی همزیستی مسالمت آمیز معرفی کرد. جامعه ای که در آن کردها، ترک ها، فارس ها، شیعه ها و سنی ها و … در کنار یکدیگر زندگی  صلح آمیزی دارند. نمی توان منازعه ای در ایران پیدا کرد که منشاء و ریشه آن مسایل قومیتی یا دینی و مذهبی باشد، اختلافات و نزاع های شخصی و بعضا قبیله ای وجود دارد ولی به هیچ عنوان این نزاع ها نزاع بین ترک و فارس یا کرد و بلوچ یا شیعه و سنی نیست. در زیست صلح آمیز ایرانیان، نقش و جایگاه رهبران معنوی جامعه بسیار کلیدی است اما این رهبران بعلت سیاست های حاکم، در حاشیه مانده اند و جز در موارد اضطرار، نفوذ معنوی شان در میان مردم، کمتر مورد استفاده قرار می گیرد. حال آنکه بدون شک آراء و اندیشه های آنها در جلوگیری از بروز منازعات جدی در جامعه نقشی تعیین کننده داشته است.

بررسی آراء و اندیشه های رهبران اقلیت ها در ایران از منظر خشونت پرهیزی، نشان می دهد که وجود رهبران خشونت پرهیز تا چه میزان در تبعیت توده جامعه از اندیشه خشونت پرهیزی موثر بوده است.  “دکتر نورعلی تابنده” قطب سلسله دارویش نعمت الهی گنابادی، از جمله رهبرانی است که با تاکید بر “حاکمیت قانون”، جامعه دراویش را به خشونت پرهیزی و مدارا سوق می دهد. اندیشه ای که ریشه ها و مبانی آن به آموزه های الهی و دینی این جریان باز می گردد. نورعلی تابنده ملقب به مجذوب علیشاه قطب سلسله دراویش نعمت الهی گنابادی، در سال ۱۳۷۱ و پس از مرگ محبوب علیشاه و با وصیت او به این عنوان رسید. او چهره ای ملی- مذهبی و از نزدیکان بازرگان بود. پس از انقلاب معاون وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، مدیر سازمان حج و زیارت و معاون دادگستری بود. او فارغ التحصیل حقوق از دانشگاه پاریس است.

دراویش بعنوان چهره های صوفی مسلک، آرام و بی حاشیه کمتر کانون توجه رسانه ها و محور تحولات جامعه بوده اند ولی حمله به دارویش و تخریب حسینه های آنها در شهرهای مختلف ایران که  از چند سال پیش شروع و به فرجامی “حق محور”  نرسیده، آنها را از خلوت معنوی و حریم صوفیانه شان به صحن مجادلات و منازعات سیاسی کشانده است. بطوریکه می توان گفت سیاست سرکوب، بی حاشیه ترین و کم آزار ترین بخش اجتماعی جامعه ایران را به میدان مبارزه با حکومت آورده است. در سال ۱۳۸۶ و در پی احضار آقای تابنده به دادگاه دراویش از سراسر ایران خود را به گناباد رسانده و تحصنی بزرگ را برگزار کردند تحصنی که نشان از قدرت تشکیلاتی و اتحاد درونی این تشکل داشته و دارد. از این تاریخ به بعد، بیشتر از دراویش در رسانه های داخلی و بین المللی سخنی به میان آمده است.

“اتحاد در عمل”، “مقاومت خشونت پرهیزانه” و “حمایت و پشتیبانی سازمان یافته” ویژگی  کارزارهای مسالمت آمیز دراویش در این سالها بوده است. نقش رهبری در وفاداری به استراتژی خشونت پرهیزی، نهادینه کردن این استراتژی و مقبولیت آن در جامعه دراویش موضوع مقاله ی پیش روست.

مبانی تئوری و عملی خشونت پرهیزی دراویش

از آنجا که سلسله دراویش گنابادی براساس یک مجموعه باورهای مذهبی و دینی شکل یافته، اندیشه ها و باورهای آنها را باید در نوع نگاه شان به دین و نوع تفسیری که علمای این سلسله از دین عرضه می کنند دانست. تفسیری که می کوشد چهره ای رحمانی و صلح آمیز از دین ارائه کند. دکتر مصطفی آزمایش سخنگوی دراویش گنابادی در تبیین مبانی تئوری و عملی خشونت پرهیزی می گوید: “عموما پیغمبران و اولیاء خدا صالح، مصلح و صلح طلب بوده اند. دراویش نیز پیروان مشی انبیاء واولیاء هستند. اگر آزردگی خاطر شخصی و فردی برای درویشی پیش آید، او آن را امتحان الهی تلقی میکند و میکوشد با تسلط برنفس و کظم غیظ، خونسردی خود را حفظ کند و خشونت را با خشونت پاسخ ندهد. چنان که عیسی بن مریم علیه السلام فرمود درجواب سیلی به طرف راست صورت، طرف چپ را جلو بیاور.  اما اگر قصد تعرض به اصول و مبانی ارزشی باشد یا تعرض به جان و مال و ناموس شهروندان باشد آن وقت دفاع واجب میشود و این دفاع به قصد دفع خشونت است.”[i]

از این رو می توان گفت، خشونت پرهیزی در میان دروایش برخلاف بسیاری از جریان های خشونت پرهیز که از خشونت پرهیزی بعنوان یک تاکتیک استفاده می کنند، دراویش خشونت پرهیزی را “مرام” خود می دانند و اتفاقا از همین روست که حکومت به رغم برخورد خشونت آمیز با آنها سعی می کند در اعمال خشونت احتیاط را پیشه کند چراکه می داند که با خشونت و ترور نمی توان این جریان را وادار به سکوت کرد. لیون شیورز در تشریح تفاوت خشونت پرهیزی مرامی با خشونت پرهیزی تاکتیکی می گوید: “اگر کنش خشونت‌پرهیزانه تنها به عنوان یک تکنیک به کار گرفته شود، با شدت گرفتن سرکوبگری دشمن، مبارزه تضعیف خواهد شد. آنگاه که هواداران نظریه‌ی خشونت پرهیزی‌ “تکنیکی”، خود را بی‌نیاز از ادامه‌ی مبارزه دیدند، هواداران خشونت‌پرهیزی ِ مرامی توانستند به مبارزه ادامه‌ دهند و به نوآوری هایی در کنش خشونت‌پرهیز بپردازند.‌ شاهد این مدعا جنبش ضد جنگ امریکاست، که به دلیل رویکرد تکنیک محورانه اش، با پایان یافتن جنگ هندوچین به مبارزه‌ی خود پایان داد.”[ii]

نقش رهبری در نهادینه کردن اندیشه خشونت پرهیزی

اگر مبانی فکری و زایشگاه اندیشه این سلسله را مبتنی بر آموزه های رهبران و علمای شان در یک سیر تاریخی، محور بدانیم، می توان بر این باور مهر تایید زد که خشونت پرهیزی بعنوان مرام این سلسله، خواستگاه فکری رهبران آن بوده و هست و از این رو تمام چهره هایی که ماموریت هدایت و راهبری این جریان را برعهده گرفته اند جملگی کوشیده اند ارزش هایی چون عشق، مهر، دوستی، محبت و صلح را به بدنه سلسله، یادآوری، و آن را بعنوان رمز توفیق و تعالی و بندگی حق تعالی، نهادینه سازند. از این رو در هر کلام و گفتاری از حضرت نورعلی تابنده می توان این ارزشها را دریافت. نورعلی تابنده در پیام نوروزی خود خطاب به دراویش می گوید: “…تمام مؤمنین با یکدیگر برادر روحانی و فرزندان معنوی اولیای دین می‌باشند که لازمه این برادری محبت و صفا و صمیمیت و عفو و اغماض از یکدیگر است زیرا کدورت و افسردگی فقرا از یکدیگر موجب رنجش ولیّ خدا و سلب نعمت‌های ظاهری و مانع ترقی سالک است لذا باید از هر عمل و گفتاری که سبب کدورت و اختلاف می‌شود حتی‌الامکان خودداری نمود.” ایشان در بخش دیگری از پیام خود به “روش عملی” دراویش اشاره دارد و می گوید: ” روش عملی و نه تنها شعاری همه فقرا در طول تاریخ صلح با همه خلق خدا و شفقت و خدمت به عموم بندگان خداست و با هیچ شخص یا گروهی سر جنگ نداشته و مجاهده آنان با نفس و شیطان و مظاهر آن است و از ایجاد فتنه و آشوب می‌پرهیزند…”[iii]

دکتر آزمایش نقش نورعلی تابنده در گسترش اندیشه خشونت پرهیزی میان دراویش را برگرفته از دانش حقوقی و اندیشه قانون محوری او می داند و می گوید: “آقای تابنده حقوقدان هستند. در این رشته ممارست کرده اند. استاد دانشگاه های کشور دررشته حقوق بوده اند. به این دلیل به رعایت قانون التزام دارند، حتی اگر قانون عقلانی نباشد. مانند سقراط که لزوم اطاعت شهروندان را  نسبت به قانون گوشزد کرد و خودش نیز ملتزم به آن بود.”[iv] او می افزاید: “به باور دراویش، خشونت پرهیزی به منزله تسلیم در برابر بی عدالتی و بی حرمتی نسبت به مبانی ارزشی نیست بلکه همانگونه که جناب تابنده تاکید دارد قانون اساسی و اصول اعلامیه جهانی حقوق بشر بعنوان دو سند قانونی معتبر که حق اعتراض را برای همگان به رسمیت شناخته است، دراویش در برابر اعمال ضدقانونی و ظلم همواره مقاومت کرده و می کند.”

مرام خشونت پرهیزی؛ راهبرد کلان دراویش

“ما در دوستی مثل آب روانیم ولی در دشمنی سنگ خارا” این واکنش نورعلی تابنده به سرکوب تجمع مسالمت آمیز دراویش در برابر دادگستری است که به ضرب و شتم شدید دروایش و بازداشت جمعی آنها در شهریور ۱۳۹۳ منجر شد. وجه تسمیه ی آب روان و سنگ خارا چیست؟ آیا از این کلام راهبرد خشونت پرهیز  و مقاومت مدنی استنباط می شود؟ نورعلی تابنده می گوید: “… بد گفتن به احدی مخصوصا بزرگ هیچ قوم و دسته ای جایز نیست اما چون بر سر عهد و پیمان خود بوده و اولیای خدا و مقدسات دینی و امکنه متبرکه را ناموس اکبر می‌دانند و دفاع از نوامیس الهی را وظیفه خود می‌شمرند و کل جامعه فقری مانند اعضای یک پیکرند لذا هر کس و هر گروهی در هر منصب و مقامی اگر به مجالس فقری، اولیای خدا، مؤمنین و مکان‌های مقدس مانند حسینیه‌ها، توهین و تجاوز و تعدی نماید با تمام وجود برای حفظ شعائر مذهبی، دفاع و فداکاری در راه خدا را طبق تعالیم دین مقدس اسلام واجب می‌دانند.”[v]  

 

دکتر آزمایش سخنگوی دراویش نیز در تشریح این راهبرد می گوید: “آب وقتی روان است که گرمای محبت برفضا حاکم باشد. اما وقتی روابط به سردی میگراید و درجه حرارت به زیر صفر میرسد، همان آب روان یخ میزند و مانند صخره سنگی ایستا و پراستقامت و مقاوم می شود. دراویش دست به خشونت نمی زنند، اما اگر کسی در راه خشونت گستری برای امحای ارزشهای متعالی مورد قبول آنها پا در راه سرکوب دراویش بگذارد، دراویش محکم و استوار ایستادگی می کنند. یعنی از جان و مال و هستی خود می گذرند اما از یقین به صحت مکتب خود عدول نمی کنند. همچنان که هم اکنون برای محکوم کردن جو سرکوب و بیعدالتی، دست به اعتصاب غذا زده و با دست شستن از جان عزیز، وصیتنامه های خود را نیز نگاشته اند.”[vi] از این رو می توان گفت راهبرد کلان و استراتژیک دراویش خشونت پرهیزی، خضوع و افتادگی است و همانگونه که دکتر آزمایش می گوید این راهبرد به هیچ عنوان نباید با تسلیم طلبی اشتباه گرفته شود.

رهبری کاریزماتیک

علاوه بر حاکمیت ایدئولوژی که می تواند خشونت را مقدس و ضروری جلوه دهد، رهبری کاریزماتیک نیز می تواند با دستورات و اوامر خرد و کلان، مردم را به توسل به خشونت برای پیروزی سوق دهد. رهبران کاریزماتیک معمولا توسل به خشونت را برای پیروزی و حفظ دستاوردها مجاز می شمارند. این ویژگی رهبری کاریزماتیک در جنبش های سیاسی/اجتماعی است. رهبری کاریزماتیک در بسیاری از جنبش های اجتماعی-سیاسی، محرک و عامل توسل جنبش به خشونت بوده است چراکه رهبران کاریزماتیک معمولا مروج یک ایدئولوژی و آرمانی بوده اند که برای تحقق آن هرگونه خشونتی را مجاز دانسته اند. نهضت اسلامی به رهبری آیت الله خمینی نمونه بارزی از رهبری کاریزماتیک و به خشونت کشیده شدن انقلاب اسلامی بعد از پیروزی انقلاب بود. اما وجود رهبری کاریزماتیک در یک جامعه ی مذهبی نه تنها می تواند مروج خشونت نباشد بلکه می تواند پیام آور صلح و دوستی باشد همانگونه که در سلسله دراویش رهبری همیشه محور دوستی و صفا بوده است.

دکتر آزمایش در این خصوص می گوید: “ایشان رهبر کاریزماتیک هستند یعنی “ولی وقت” و از اولیاء حق می باشند و دارای ولایت معنوی و باطنی هستند (که با مقوله سیاسی موسوم به “ولایت مطلقه کلیه فقیه در امور حکومتی” تفاوت دارد). ایشان هرگز دراویش را به خشونت سوق نمیدهند، اما مجریان قانون را به محاکمه خلافکاران و بر هم زنندگان نظم اجتماعی فرامی خواند. در عین حال همیشه دراویش را بر ایستادگی و پافشاری بر عهدی که با خدای خود بسته اند فرا می خوانند.”[vii] از این رو می توان گفت وجود رهبری کاریزماتیک بعنوان حلقه وصل و هادی جامعه ی که مرام خشونت پرهیزی در آن نهادینه شده، باعث گشته تا دراویش با هدایت رهبری فرهمندشان، اتحادشان را حفظ و از آن برای مقاومت مدنی در برابر ظلم و بی عدالتی استفاده کنند و از آنجا که به مرام خشونت پرهیزی آمیخته اند هیچ گاه اعتراضاتشان خشونت پرهیز نیست و بر مدار مسالمت جویانه حقوق شان را مطالبه می کنند. نگاهی به کارزارهای اخیر دراویش نشان از نهادینه شدن مرام خشونت پرهیزی در این جریان است. کارزار “کوچ دراویش از ایران به اوین” یکی از این کارزارهای خشونت پرهیز است.

کارزار کوچ دراویش از ایران به اوین

بی نتیجه ماندن اعتراض دراویش به آنچه در زندانها بر دراویش محبوس می گذرد، آنها را بر آن داشت تا با راه اندازی کمپینی با عنوان “کوچ دراویش از ایران به اوین” این بار با صدای بلندتر اعتراض خود را اعلام کنند. در بیانیه ی این گروه آمده است: “در زمانی که برادران ایمانی مان به جرم دفاع از حریم درویشی و به گناه عدالتخواهی در زندان های کشور، هر روز مورد ظلم و تعدی مضاعف قرار می گیرند و از ابتدایی ترین حقوق اولیه محروم شده اند، برای ما چه چاره ای باقی می ماند جز آنکه در همراهی و همدلی با آن عزیزان و در اعتراض به عدم اجرای قانون، ترجیحا از زندان بزرگی به نام ایران به زندان کوچکتری به نام اوین کوچ کنیم؟”

همزمان با تلاش این عده برای راه اندازی یان کارزار، نه نفر از دراویش محبوس، در زندان دست به اعتصاب غذا زده اند. اعتصاب غذایی که هفته ی چهارم آن نیز سپری شده است. خانواده های نگران دراویش از سراسر ایران به سمت تهران حرکت و تجمعی بزرگ در مقابل دادگستری برگزار کردند تجمعی که با ضرب و شتم و دستگیری شمار کثیری از آنها مواجه شد. نورعلی تابنده در واکنش به دستگیری دراویش معترض، “اتحاد و همدلی” آنها را می ستاید و به وب سایت مجذوبان نور می گوید: “…ما در همه جا صلح می‌خواهیم و می‌خواهیم با همدلی با همدیگر در حال صلح زندگی کنیم. …من امیدوارم هستم قولی که این دفعه داده آقای [رئیس پلیس] به بعضی از خواهرانمان داده، این قول این دفعه ان‌شاالله عملی بشود و فراموش نکنند این را عملی کنند و این را بدانند که ما درویشیم، درویش یعنی بیکاره نه، درویشی همانی است که من اول گفتم، “ما در دوستی مثل آب روانیم ولی در دشمنی سنگ خارا”با ما دشمنی نکنند، ما با هیچ‌کس دشمنی نداریم. و امیدارم این دفعه این کار را بکنند. ما باز هم به این امید یک مهلتی برای خودمان قائل می‌شویم که بعد از این مدت فشار بیاوریم.”[viii]

دراویش معترض پیش از این نیز تجمعی دیگر مقابل دادستانی تهران برگزار و با برخورد شدید حکومت مواجه شده بودند. مرکز مطالعات بی خشونت در مقاله ای تحت عنوان “چرخه اعتراض/سرکوب نیازمند حلقه های بیشتر” می نویسد: مدافعان حقوق دراویش گنابادی، کمپین اعتراضی شان را بر استراتژی بی خشونت استوار می کنند و تعدادی از فنون مبارزات بی خشونت را اجرایی می کنند. فنونی همچون: نامه نگاری (نامه به حس روحانی رئیس جمهوری  و تقاضا برای رسیدگی به وضعیت دراویش محبوس)، مصاحبه با رسانه های مختلف و افشاگری در خصوص رفتار زندانبانان ، برگزاری تجمع و اعتراض علنی در برابر دادستانی تهران (شنبه ۱۷ اسفند ماه). کمپین دراویش گنابادی با برگزاری تجمع اعتراضی چند موفقیت را به دست می آورند:

–          جلب توجه مردم، رسانه ها، فعالان سیاسی و مدافعان حقوق بشر

–          جلب حمایت عمومی خارجی و دولت های دیگر

–          گسترش کمپین با جلب حمایت افرادی خارج از دایره دراویش و خانواده های آنها

–          بالابردن هزینه برخورد با دراویش و نقض حقوق آنها برای حکومت”

در واقع دراویش نشان داده اند که مقاومت مدنی را سرلوحه فعالیت خود قرار داده و از هر تلاشی برای استیفای حقوق شان فرو گذار نمی کنند. “اتحاد در عمل”، “رعایت اصل پشتیبانی و حمایت”، “داشتن هدف مشخص و دست یافتنی”، “پرهیز از عدول از اصول مبارزات بی خشونت” و “انسجام تشکیلاتی” ویژگی فعالیت های مبارزاتی این گروه است.

نتیجه گیری

سلسله دراویش نعمت الهی گنابادی، همانطور که در اذهان عمومی شکل گرفته، جریانی مذهبی و ایمانی است که صلح، دوستی، مهر و آشتی از ویژگی های بارز آن است. کسی در جامعه ایران دراویش را جز این نمی شناسد و این مهم مرهون تلاش ها و اعتقادات و باورهای رهبران این تشکل است که چهره ای رحمانی و صلح آمیز را از دین به رهروان خود آموخته اند. بطوریکه محسن کدیور استاد دانشگاه در واکنش به برخورد نیروهای حکومتی با دراویش در نامه ای به نور علی تابنده قطب این سلسله می نویسد: “من از نزدیک شاهد صلح، صفا، سلوک اخلاقی، قانون‌مداری، تدین و پای بندی دراویش نعمت اللهی گنابادی به موازین شرعی بوده ام. وقتی با این سلسله‌ی نجیب فقرای الی الله اینگونه سبعانه برخورد می شود با دیگران چه می کنند؟”[ix]

نورعلی تابنده قطب سلسه دراویش نعمت الهی گنابادی، بعنوان چهره ای عارف، حقوق دان و درویش، در گفتار و کردار، ضمن محترم شمردن حقوق شهروندی دراویش آنها را به سعه صدر، آشتی و مهرورزی دعوت می کند بطوریکه خشونت پرهیزی و مهرورزی به “مرام درویشی” تبدیل شده، از این رو تمام تلاش ها و مبارزات این گروه مسالمت جویانه و غیرخشونت آمیز است. این مهم بدست نیامده است جز با رهبری فرهمند جامعه دراویش ایران طی سالیان متمادی.



[i]  گفتگوی اختصاصی با دکتر آزمایش سخنگوی دراویش گنابادی، مهر ۱۳۹۳

[ii]  لیون شیورز، ده منازعه مطرح در نظریه‌ی کنش خشونت‌پرهیز، ترجمه و ویرایش مرکز مطالعات استراتژیک بی خشونت

Lynne Shivers, Ten Controversies of Nonviolent Theory

[iii]  حضرت نورعلی تابنده، قطب سلسله دراویش نعمت الهی گنابادی، بیانیه ی نوروزی، فروردین ۱۳۸۹

[iv]  گفتگوی اختصاصی با دکتر آزمایش سخنگوی دراویش گنابادی، مهر ۱۳۹۳

[v]  حضرت نورعلی تابنده، قطب سلسله دراویش نعمت الهی گنابادی، بیانیه ی نوروزی، فروردین ۱۳۸۹

[vi]  گفتگوی اختصاصی با دکتر آزمایش سخنگوی دراویش گنابادی، مهر ۱۳۹۳

[vii]  گفتگوی اختصاصی با دکتر آزمایش سخنگوی دراویش گنابادی، مهر ۱۳۹۳

[viii]  مصاحبه سایت مجذوبان نور با حضرت آقای حاج دکتر نورعلی تابنده «مجذوب‌علیشاه»؛ در تاریخ ۱۳۹۳/۰۶/۳۰

[ix]  محسن کدیور، نامه به نورعلی تابنده قطب سلسله دراویش گنابادی، ۱۹ اسفند ۱۳۹۲

 

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *